Emotie en emotionele problemen

Emoties. Een sneller kloppend hart. Haren die overeind staan. Een ontspannen blij gevoel. Woedend gescheld. Tranen die komen. Knikkende knieën. Kriebels in je buik.

Emotie is een lichamelijke sensatie plus het besef van de sensatie in reactie op wat je meemaakt, ervaart of verwacht.

In essentie is het een combinatie van racende zenuwen, hormonen die hun werk doen, en veranderende spierspanning. Het lichaam reageert op wat is of komt. Het zet even het denken opzij en vertelt ons wat we van iets vinden of verwachten, of wat volgens ons dreigt.

Wat emoties vertellen

Alle emoties zijn variaties op, en gradaties van deze vier: blijheid, woede, verdriet, angst. Daarvan is angst de basisemotie, namelijk, de existentiële emotie waarvan alle andere zijn afgeleid, angst voor het leven en voor de dood. Emoties zijn ingebakken in het menszijn, al vanaf de oertijd.

In de meest basale vorm kennen we angst als de wens tot vluchten en woede als de bereidheid om ons te verdedigen bij een dreiging, of iets waarvan we dénken dat het een dreiging is. Accepteren wat is geeft misschien verdriet terwijl we als er geen enkele dreiging is, ons opgelucht en blij voelen.

Emoties en de variaties daarin zijn een groot geschenk voor de mens want ze vertellen ons hoe we een situatie precies ervaren - dit vind ik fijn, ik wil hier weg, ik vind je walgelijk, ik ben teleurgesteld, ik heb je lief, ik ben verdrietig, ik wil lachen. In combinatie met ons denken zijn ze de gereedschappen waarmee we contact maken en houden met onszelf en de buitenwereld.

Emotionele problemen

Emotionele problemen zijn problemen die te maken hebben met de beleving van de eigen emoties. Daarin kun je twee uitersten onderscheiden: geen emotie kunnen voelen en/of uiten danwel enkel maar emotie kunnen voelen en/of uiten.

Mensen die sterk in de emotie zitten laten zich regeren door de emotie. Het lijkt wel alsof de emotie de baas is en er geen ruimte is voor het denken en de ratio. Dit kan voor iemand die dit niet gewend is, heel beangstigend zijn. Het kan voelen alsof je de grond onder je voeten kwijt bent.

Het gedrag wat je dan vertoont kan variëren van emotioneel gekleurd agressief gedrag tot een wolk van verdriet in combinatie met depressieve buien. In extreme gevallen spreek je dan van een psychose: je bent het contact met de werkelijkheid helemaal kwijt en ervaart nergens houvast.

Mensen die in de emotie blijven hangen zijn niet alleen lastig voor zichzelf maar ook voor hun omgeving. Het lijkt wel alsof ze nergens op aanspreekbaar zijn en elke verantwoordelijkheid voor zichzelf en hun gedrag ontlopen. Ze zijn grenzeloos in wat ze doen.

Mensen die niet bij hun emotie kunnen daarentegen leven, lijkt het wel, achter een muurtje. Vaak leven ze zo geïsoleerd van anderen - ook al werken en leven ze met anderen - en hun eigen gevoelens, dat ze ten diepste heel eenzaam zijn.

Je zegt ook wel dat deze mensen empatisch vermogen missen: ze kunnen niet invoelen/aanvoelen wat ze zelf èn wat anderen voelen. Daardoor raken ze het zicht op zichzelf en hun omgeving kwijt.

Emotie en denkproblemen

Emotionele problemen komen zelden apart van cognitieve problemen voor. Hoe dicht het emotionele ook staat bij de mens, onze manier van denken over onszelf en de wereld om ons heen bepaalt voor een groot deel welke emoties we ervaren, en hoe we ze dan ervaren.

Zo zal iemand die een fles op de vloer kapot laat vallen eerder een negatieve emotie ervaren als hij negatief over zichzelf denkt dan wanneer hij een positief zelfbeeld heeft. Het omgekeerde geldt ook: mensen die 'graag' in de negatieve emoties zitten, hebben meestal ook negatieve denkpatronen en zelfbeelden.

In onze Westerse samenleving, waar voor denken, ratio en scoren groot ontzag geldt, komen emotionele problemen veelvuldig voor.

Emotie en dissociatie

Een speciale vorm van emotionele problemen betreft mensen die gedissocieerd zijn van hun emoties; de emoties zijn er wel maar ze willen ze niet toelaten omdat ze te vernietigend zijn.

Mensen dissociëren wanneer gebeurtenissen te heftige gevoelens van (doods-)angst oproepen. Bijvoorbeeld in geval van traumatische ervaringen zoals een brand, een dood van een naaste, aangevallen of verkracht worden, en oorlog. De dissociatie beschermt tegen de extremepijn en heftigheid van de emotie en is daarom heel functioneel.