Paul Klee

Paul Klee (Duitsland 1879 - Zwitserland 1940, gestorven als vluchteling en gedulde vreemdeling) is een van de hele grote schilders van de moderne schilderkunst van de 20e eeuw.

Hij is vooral bekend om zijn expressieve, surrealistische schilderijen die een intense lading kunnen oproepen, simpelweg door hun suggestie, vormen en kleurstelling.

Het speciale aan Klee vind ik dat hij heel sterk was in zijn minimalisme - hij wist wat weg te laten en wat te benadrukken - en surrealistisch was zonder in het overdrevene te schieten.

Hij wist als vanzelf sfeer, sterke beelden en emotie op te roepen. Zijn werk verveelt nooit.

Van pentekening tot kleur

In zijn beginjaren maakte Klee vooral eenvoudige pentekeningen. Later verdween de zwartwitte pen naar de achtergrond en gebruikte hij vooral kwast en kleur.

Het werk dat ontstond was abstract, speels, fantasierijk en vrolijk met als bijzonderheid de invoeging van cijfers en symbolen.

In de kleuren die Klee toen gebruikte, richtte hij zich op de natuurlijke kleuren van Noord-Afrika. Hij was daar een tijd geweest om ze te onderzoeken en zich eigen te maken.

Deze kleuren zijn onwerkelijk mooi. Hij gebruikte vooral natuurlijke zand- en okertinten die door hun warme gloed, die oosters-afrikaans aandoet, als vanzelf de harmonie en het mysterie benadrukten. In dit gebruik van kleuren heeft hij vele navolgers gekregen.

Bauhaus en expressionisme

Klee gaf tien jaar lang les aan het Bauhaus en had veel invloed op de richting waarin de school zich ontwikkelde.

Omgekeerd had het Bauhaus - strak, veel vlakken, strenge vormen en heldere kleuren - ook een grote invloed op Klee.

Klee was daarvoor ook lid van Der Blauwe Reiter (onder meer Kirchner en Macke) geweest.

De schilders van Der Blauwe Reiter en het Bauhaus wilden uitstijgen boven het normale en basale, en lieten dat in hun werk nadrukkelijk tot uitdrukking komen. Op hun manier waren ze spiritueel bezig.

Maar Klee is anders, is echt uniek. Het is niet mogelijk hem in een bepaald vakje onder te brengen. Klee wordt gerekend tot de expressionisten maar was ook een wegbereider voor het surrealisme. En voor talloze andere stromingen was hij een belangrijk inspirator.

Verwante kunstenaars zijn onder meer Alexej von Jawlensky, Bauhaus-kunstenaar Wassily Kandinsky en de Franse schilder Robert Delauney.

Alledrie worstelden en experimenteerden met vorm en kleur en zijn door Klee geïnspireerd.

De dood

Klee had een fascinatie met de dood. Dat kun je goed zien in zijn latere werk, dat steeds somberder werd en de eindigheid en misère van het leven benadrukten.

De kleurschakeringen werden minder en de tinten donkerder. Zie bijvoorbeeld Prisoner, ook getoond op de pagina Verlies en rouw.

Het is ook in deze periode dat Klee minder erkenning kreeg.

Zijn werk stond waarschijnlijk té ver af van de gemiddelde Europese smaak die, midden en eind jaren dertig, nogal gericht was op het naturalistische en de verheerlijking van de persoon.

Zijn werk viel ook niet in de smaak bij de toenmalige heersers in Nazi-Duitsland. Hij moest Duitsland verlaten en stierf, als vluchteling en verarmd en eenzaam, zonder veel erkenning van wie dan ook, begin 1940 in Zwitserland.


Paul Klee in 1939, Foto: W. Henggeler/Keystone/Corbis.

Een moedig man

Paul Klee was een moedige man die vanaf het begin tegen het fascisme was en dat ook uitdroeg. Hij had liefde voor kleur en vorm, muziek en mensen, en alles wat het leven bracht. Hij was nooit bang om uit te proberen en van het gebaande pad te gaan.

Dat alles zie je terug in zijn werk dat speels, veranderlijk en apart was. Hij was met recht wat je noemt authentiek in leven en werk.

Hij had een beter einde verdiend.

Bronnen

Voor dit stukje heb ik onder meer Kunstenaars van de 20ste Eeuw (Edward Lucie-Smith, Thoth 1999), www.artchive.com, www.artcyclopedia.com en www.artnet.com geraadpleegd.